Raamwerk
Het raamwerk is een voorstel en een hypothese, geen bronbevinding. De cyclus volgt de bekende PDCA-cyclus (plan-do-check-act: plannen, uitvoeren, controleren, bijsturen), met een startpunt dat de werkvloer zelf herkent: een vraag die steeds terugkomt. Het bouwteam bouwt; medewerkers bouwen niet zelf.
De vier fasen
| Fase | Wat | Vast ingebouwd | Samen met de werkvloer |
|---|---|---|---|
| Idee | Signaal en oorzaak: waarom komt de vraag terug? | Welke gegevens raakt het? Welk risiconiveau (0 tot 3)? Adviseurs privacy, security en AI kijken vanaf het begin mee | De werkvloer brengt de behoefte in en beschrijft de dag |
| Bouwen | Het bouwteam ontwikkelt klein, met AI | De kaderstap (privacy, security, AI); een tweede lezer waar het risico dat vraagt | Co-creatie: schetsen, prototypes, feedback |
| Neerzetten | Oplevering, overdracht en adoptie | Eigenaar en beheerder; toegang en logging; "wat mag wel en niet" uitgelegd | Uitleg en oefenen met collega's; terugkoppeling |
| Borgen | Beheer, register, evaluatie, delen | Register van hulpmiddelen; evaluatiemoment | Wat werkt gaat naar andere teams; wat niet, wordt bijgesteld |
Niet alleen zenden: wederzijds
Informeren en verzoeken indienen is eenzijdig. Eigen voorstel: een vaste, tweezijdige werkwijze, bijvoorbeeld korte co-creatiesessies per behoefte, een open spreekuur, demo's met "wat mag wel en niet" en een terugkoppelmoment na de oplevering. De HBO-ICT-methoden (Workshop, Co-creation, Prototyping, Focus group) geven daar de vorm voor. De invulling voor zorg of gemeente is een eigen duiding.
De zes stappen
Elke stap is een voorstel; waar een bron past, staat die erbij. De stappen lopen door de vier fasen heen.
Signaal
Een vraag of probleem komt steeds terug. De werkvloer herkent dat zelf en brengt het in. In de voorbeelden uit de literatuur begon het bouwen ook bij zo'n terugkerend werkprobleem (Ong e.a., 2026). Dat is een voorbeeld en geen toets.
de business en de werkvloer brengen het signaal in; de stuurder zet het op de lijst.Oorzaak
Het bouwteam en de werkvloer zoeken samen uit waarom de vraag terugkomt, in een gesprek over het werk. Een vergelijkbaar gesprek beschrijft de rijkshandleiding privacy by design: een 'nulgesprek' over de gevolgen voor privacy (Bennink & Drukarch, 2023). Er is geen effectbewijs voor.
het bouwteam met de werkvloer; de adviseurs kijken al mee.Klein bouwen
Het bouwteam bouwt iets kleins, binnen de kaders van de risicoladder. In een eerste ronde alleen niveau 0 en 1. AI mag helpen, met een kundige tweede lezer: iemand met kennis die de uitkomst nakijkt. "Vraag de AI veilig te bouwen" is geen kader. In een test op bestaande softwarebibliotheken leverden AI-agents (programma's die zelfstandig code schrijven) zonder mens zelden code op die zowel werkt als veilig is: ongeveer 4 tot 13% van de taken (Zhao e.a., 2026). Of een tweede lezer het risico verkleint, is door geen studie getoetst: dat is een hypothese.
het bouwteam; de werkvloer denkt mee en geeft feedback; een tweede lezer kijkt mee.Overdragen
Vóór ingebruikname is er een benoemde eigenaar en een plan voor beheer. Apps zonder eigenaar worden in een expertlijst als risico genoemd; cijfers over hoe vaak dit voorkomt ontbreken (OWASP, n.b.). Over overdracht en beheer is in de gelezen bronnen weinig onderzoek gevonden. Hier hoort ook de uitleg: hoe werkt het, en wat mag wel en niet.
het bouwteam draagt over en legt uit; de werkvloer neemt over en oefent.Zien wat het oplevert
Leg vooraf een nulmeting vast (hoe vaak komt de vraag terug en hoeveel tijd kost het) en meet later opnieuw. Zelfgerapporteerde winst is geen gemeten winst. Zestien ervaren ontwikkelaars schatten achteraf 20% tijdwinst, terwijl taken met AI gemiddeld 19% langer duurden (J. Becker e.a., 2025). Dat was een preprint (nog niet door vakgenoten beoordeeld) en geen klein intern hulpmiddel.
het bouwteam meet met de werkvloer; het bestuur spreekt vooraf af wat telt.Delen
Leerpunten gaan naar andere teams en terug naar de behoefte. Psychologische veiligheid hangt samen met het delen van fouten (Edmondson & Bransby, 2023); dat bewijs is overwegend correlationeel. Verder zijn over delen geen bronnen gelezen.
de stuurder en de werkvloer delen; het bestuur zorgt voor een klimaat zonder straf voor meldingen.
De risicoladder
De risicoladder is een eigen voorstel en geen bronbevinding. In de bronnen bestaan verwante ideeën, zoals drie lagen bij clinici die zelf bouwen (Ong e.a., 2026) en vier niveaus in een conceptueel raamwerk, gelezen via een samenvatting (Alqheedan & Alzughaibi, 2026). Geen van die ladders is getoetst.
| Niveau | Raakt | Voorbeeld (ter illustratie) | Toets in het voorstel |
|---|---|---|---|
| 0 | Geen persoonsgegevens | Kennisgidsen, checklists | Inventaris; check dat er geen persoonsgegevens in gaan |
| 1 | Gegevens van medewerkers | Roosterruil | Verwerkingsregister; DPIA-screening (korte check of een DPIA, een privacy-effectbeoordeling, nodig is); toegangsbeheer |
| 2 | Gegevens van cliënten of burgers, zonder inhoudelijke zorg- of dossiergegevens | Planning, vervoer | DPIA-screening; zo nodig een DPIA; advies van de FG (functionaris voor gegevensbescherming); logging; maatregelen volgens NEN 7510 (norm voor informatiebeveiliging in de zorg) |
| 3 | Zorginhoudelijke gegevens | Samenvatting van rapportages | Alles hierboven, plus de vragen over de AI Act (Europese AI-verordening) en de MDR (Europese regels voor medische hulpmiddelen); monitoring los van de leverancier; besluit op bestuursniveau |
Een eerste ronde blijft bij niveau 0 en 1. Wat het bouwteam op elk niveau zelf mag beslissen, stelt het bestuur vast. Het voorstel zegt alleen dat niveau 3 een bestuursbesluit is. De kolom met toetsen is geen juridische bewering.
Of een DPIA nodig is, hangt af van het risico en is een open vraag. Volgens de AVG (Algemene verordening gegevensbescherming) beslist de verwerkingsverantwoordelijke, dus de organisatie zelf; de FG adviseert (art. 35 lid 2) (Europees Parlement & Raad, 2016).
Wie doet wat
- Stuurder. Eén aanspreekpunt (programmaleider of productverantwoordelijke) dat de richting bewaakt, prioriteert en collega's meeneemt in adoptie, veiligheid, privacy en wat wel en niet mag.
- Bouwteam. De afdeling of het programma. Ontwikkelt met AI-hulpmiddelen binnen de kaders en laat zien wat AI kan en niet kan. Dat idee sluit slechts deels aan bij het enabling team uit Team Topologies, een team dat vaardigheden in andere teams laat groeien maar zelf niet voor hen bouwt (Fowler, 2023). Geen gelezen bron vergelijkt dit met een loketmodel: het is een hypothese.
- Business en werkvloer. Brengen behoeften in, denken mee in sessies, testen, nemen over en geven terugkoppeling. Ze bouwen niet zelf.
- Adviseurs privacy, security en AI. Kijken vanaf het begin mee in het ontwerp in plaats van pas bij oplevering. Wie dat precies is en hoe de rollen zich tot elkaar verhouden, bepaalt elke organisatie zelf; hier staat alleen de denkrichting.
- Bestuur. Geeft mandaat, richting, kaders en aandacht, en kiest de organisatievorm. Ruimte (tijd en mensen) telt, want overbelasting remt (Kunnen e.a., 2023). Loslaten bleek in een ggz-casus moeilijk (Weerheim e.a., 2018).
Organisatievorm
Voor het bestuur om te kiezen, als eigen voorstel: een programma digitalisering (tijdelijk, met een stuurder en een stuurgroep, klein beginnen) of een vaste nieuwe afdeling met een blijvend bouwteam. Voorstel: begin als programma en evalueer na een afgesproken periode of het een vaste structuur moet worden. Dit is geen advies over de juiste vorm; dat hangt af van schaal, budget en bestaande afdelingen.
Wat het niet is
Dit raamwerk is geen besluit, geen juridisch advies en geen toets van de kernhypothese dat awareness het gevolg is van samen ontwikkelen. Een eerste ronde gaat niet over werk met cliënt- of burgergegevens; niveau 2 en 3 horen wel bij het model. Juridische punten (AVG, AI Act, MDR, Cyberbeveiligingswet) staan als open vraag voor de FG en een jurist op Eerlijk over het bewijs.